Scena suot la punt

Quist arch arduond tuocha tar la Punt ota nouva chi nun es insè niauncha pü uschè nouva. Ella es gnida fabricheda traunter il 1906 e’l 1908. Que d’eira il temp da la fabrica da viaducts in Grischun, cur cha la viafier chi’s nomna hoz Viafier retica ho rendieu accessibel il chantun. Per pudair surmunter las chavorgias, vals e muntagnas, s’ho construieu fabricats spectaculers scu il cuntschaint Viaduct da la Landwasser. Uschè es riveda la viafier dal 1908 fin a Puntraschigna. In seguit s’ho druvo üna megldra via da la staziun fin sü in vschinauncha e tals hotels. Per pudair ir cun charrozzas a piglier ils giasts, es gnida fabricheda üna seguonda punt suravi la chavorgia da l’Ova da Bernina, pü largia cu la Punt ota veglia, per cha’ls veiculs possan cruscher bain.

Nun es que impreschiunant da ster suot ün arch d’üna punt? Quaunt precis cha’ls craps a cuogn sun miss ün sper l’oter, schabain ch’els haun differentas fuormas e grandezzas. Tschientiners a l’inlungia d’eira quista punt ad arch classica da crap l’unic tip da construcziun per surpunter distanzas pü lungias. Sieu grand avantag es cha tuot las forzas relevantas chi haun ün effet sül fabricat sun forzas da pressiun chi vegnan dedas inavaunt da crap a crap e cotres sviedas verticalmaing aint il fuonz. Perque rivan las punts ad arch da purter ün grand pais. Impü sune fich airas e nun oscilleschan.

Ün dals dischavantags es cha’s stu fabricher il prüm ün’armadüra, üna construcziun da lain chi pozza il fabricat na glivro. Quelo cuosta temp e raps; ma scu cha’s so, as muossa la forza da purter d’üna punt ad arch pür zieva cha s’ho miss l’ultim crap, il crap da zenit. Daspö l’antica es quist möd da fabricher cuntschaint ed el es resto dominant fin i’l 20evel tschientiner.

In Grischun sun gnidas fabrichedas impustüt intuorn il 1900 numerusas punts ad arch da crap per pudair fabricher la rait spectaculera da la Viafier retica. Cuntschaint in tuot il muond es il Viaduct da la Landwasser (glivro l’an 1902) cha las passageras e’ls passagers da tren traversan sün lur viedi vers l’Engiadina. Ma eir il Viaduct da Wiesen sper Tavo (1909) u il viaduct a spirala da Brüsch (1908) sun chodouvras impreschiunants. A cunvain dimena da fer ün viedi culla Viafier retica, per exaimpel sül traget dal patrimuni mundiel UNESCO.

E tuot in üna vouta as ferma la viafier

Puntraschigna ho daspö il 1908 üna staziun. Quel an es il «binari orv» no da Samedan entro in funcziun, intaunt cha sülla lingia Cuira – San Murezzan cursaivan ils trens già daspö tschinch ans. L’an 1910 es gnida tiers sü da Tiraun la Viafier dal Bernina, e tuot in üna vouta d’eira la vschinauncha da Puntraschigna ragiundschibla bel pachific no dal nord e sü dal süd. Il turissem ho cumanzo a prosperer, giasts gnivan da dalöntsch e dasper, müdaivan a la staziun dal tren in charrozzas e passaivan suravi la Punt ota nouv rischainta per ir sü tals differents hotels. Que d’eira il temp da la Belle Époque. Culla funiculera da Muottas Muragl eira gnida inaugureda dal 1907 eir la prüma teleferica da l’Engiadina.
Dal rest: Hoz ho Puntraschigna perfin ses staziuns da tren chi servan eir scu puncts da partenza per scuvrir las diversas attracziuns da la regiun da recreaziun Bernina Glaciers.

Dal 1964 es la Punt ota nouva gnida renoveda respectivmaing prolungeda, perque cha Puntraschigna ho survgnieu sieu sviamaint. Quel maina lung la chavorgia da l’Ova da Bernina e suotour la Punt ota nouva, però na tres ün bel arch arduond scu quist cò, dimpersè tres ün rectangul. L’annex es dimena üna simpla punt a trevs cun platta da betun armo.

Punt d’atschel scu nouva insaina?

In üna punt a trevs u üna punt chi penda sun activas – oter cu tar las punts ad arch – grandas forzas da tracziun. E’l materiel chi’d es bun d’absorber bain telas forzas es atschel. Perque vain il betun armo cun bastuns d’atschel; be uschè es que pussibel da fabricher punts modernas u palintschieus solids. Impü es atschel elastic, el as sfuorma suot pressiun e tuorna darcho in sia fuorma oriunda.
Cha trevs d’atschel as muvaintan ligermaing, quell’experienza as po fer sülla «Trev d’equiliber» poch dalöntsch da cò. Quista pü nouva construcziun da punt a Puntraschigna es il punct da partenza per scuvrir la chavorgia da l’Ova da Bernina e cumplettescha la Punt ota scu insaina da Puntraschigna. Dal rest, nu füss güst uossa l’occasiun dad ir darcho üna vouta sülla trev?