Il spelm erratic crap grand

Crap Grand Wildwasserschlucht

Ün misteri scientific

Perche as rechatta quist crappun immez il god? Cu è’l rivo no cò? Il vadret il vaiva transporto, e cur cha las massas da glatsch s’haun darcho retrattas, è’l resto lo. Ün crap chi’d es per uschè dir erro per que d’intuorn, apunto ün spelm erratic. Bain cler: A Puntraschigna, la vschinauncha da vadret, nu sun spelms erratics uschè enorm spectaculers scu giò la Bassa, inua ch’els as rechattan tschients da kilometers davent da lur territori oriund. Taunt pü impreschiunant es il god da dschembers e larschs intuorn ed intuorn il «Crap grand». Siand cha’ls dschembers e larschs drouvan vaira bgera glüsch, es la distanza traunter ils bös-chs magari granda, uschè cha’l god pera bod ün parc. Perque es que eir uschè bel dad ir a spass cò. Vuless Ella/El gnir a savair dapü davart dschembers e larschs ed imprender, perche cha’ls spelms erratics eiran lönch ün misteri scientific?

Süls stizis dal vadret

A Puntraschigna as vezza cun mincha pass ils stizis dals vadrets chi’s struzchaivan da pü bod cun üna grossezza da püs kilometers tres las vals. Els nun haun be lascho inavous spelms erratics scu quist bel crappun, dimpersè haun eir furmo vals largias in fuorma dad U scu la Val Morteratsch e la Val Roseg. Quellas duos s’uneschan aintasom la val tal impreschiunant massiv dal Bernina, inua cha’l «glatsch etern» cumbatta valurusamaing cunter il s-chudamaint climatic. Auncha è’l cò, il glatsch da vadret, pendand vi da las paraids otas e fluind scu flüm da glatsch. Ch’Ella/El scuvrescha las attracziuns i’l spazi da recreaziun «Bernina Glaciers», inua cha’l muond dals vadrets dvainta visibel, resentibel e dafatta transibel.

Vadret Pers e Vadret da Morteratsch ©Foto Flury, Inh. Alfred Lochau, Pontresina
Vadret Pers e Vadret da Morteratsch ©Foto Flury, Inh. Alfred Lochau, Pontresina
Pavler utschels aint il God Tais
Pavler utschels aint il God Tais
Pavler utschels aint il God Tais

Scu fat aposta per fer gitas

Nus ans rechattains immez il God da Tais, ün god da dschembers e larschs tipic per l’Engiadina. Ils dschembers chavrits e’ls larschs elegants laschan bger lö intuorn se. Cotres creschan bgers frus-chers sül fuonz dal god, scu per exaimpel uzuns sulvedis u grusaidas. Il god vain sclarieu dal sulagl ed es scu fat aposta per ir a spass u in gita. Per via s’inscuntra squigliats e numerus utschels da chaunt chi maglian dafatta our dal maun. E cun ün pô furtüna as vezza dafatta cò e lo a filer speravi ün chavriöl.

Morteratsch
Arvenweg

Dschembers e larschs giuvantos

In oters lös as rechattan gods da dschembers e larschs suvenz sün costas stipas, perque ch’els creschan pür a partir dad ün’otezza da 1700 m s.m. Dschembers e larschs fuorman l’ultima zona da god aunz las pas-chüras alpinas. Il speciel a Puntraschigna ed in Engiadina: Grazcha a l’otezza straordinaria ed al fuonz larg da la val as po percuorrer quist tip da god pittoresc eir bel pachific illa planüra. In vals da muntagna pü bassas percunter domineschan suvenz pigns s-chürs e serius chi staun l’ün cunter l’oter.

Di per di matinedas daspö il 1910

Poch dalöntsch da cò vain dal rest gugent fat musica. Musica da chambra per esser precis. Da sted resun’la mincha di tres il God da Tais, da las 11.00 a las 12.00, scha l’ora permetta. Las matinedas da la Camerata da Puntraschigna sun gratuitas ed üna tradiziun grandiusa chi ho cumanzo la sted dal 1910. Da trid’ora haun ils concerts lö aint il Center da cultura e da congress Rondo u aint illa Baselgia San Niculò.

Camerata Pontresina
Camerata Pontresina

Dschembers e larschs resistents

Perche creschan dschembers e larschs in regiuns pü otas cu pigns? Cu rivane da surviver temperaturas da -30°C? Il larsch ho üna soluziun fich simpla: D’utuon bütta el simplamaing giò sias parts las pü delicatas. Scu ün bös-ch da föglia extira il larsch il clorofil (la culur verda) da sias aguoglias; in seguit clappan ellas quella bellischma culur melna ed orandscha, aunz cu cruder giò per terra. Il dschember ho ün‘otra strategia: El fo gnir uschè spess il süj cellular da sias aguoglias cha quel nu dscheila neir in nots da pirantüna. Dal rest: Fats interessants davart ils dschembers e’ls larsch vain Ella/El eir a savair süllas trais sendas da dschember cò aint il God da Tais.

Arven und Lärchen
Arvenweg

Ils esters da crap

Turnainsa tals spelms erratics. Quists crappuns imposants haun suvenz do andit a legendas. Na per forza a Puntraschigna, ma giò la Bassa, inua ch’els sun lönch restos ün fenomen misterius. Els nu d’eiran be opticamaing marcants, dimpersè d’eiran eir esters chi gnivan da dalöntsch. Lur cumposiziun mineralogica nu’s cunfaiva insomma na cul fuonz, sül quêl els as rechattaivan. Cu mê d’eiran quists crappuns greivs dimena rivos in lös, inua ch’els eiran evidaintamaing esters? Eirane gnieus schlavazzos no da gigants? Spüdos our da vulcans? Purtos no dal diluvi?

Dal spelm erratic a la teoria dal temp da glatsch

Al principi dal 19evel tschientiner haun perscruteders da la natüra sviluppo üna declaraziun pü plausibla: Da pü bod stuvaivan vadrets avair gieu cuviert grandas parts da las Alps e da l’Europa dal Nord. Ils crappuns esters sun gnieus transportos da quists flümatschs da glatsch e laschos inavous, cur cha quels sun alguos. Quista teoria davart il temp da glatsch es hoz arcuntschida da tuots. Ils spelms erratics sun perdüttas importantas dal temp chi muossan, quaunt dalöntsch cha’ls vadrets tandschaivan üna vouta. Exemplers marcants ed importants sun suvenz suot protecziun.

La Chavorgia da l'ova da Bernina

La Chavorgia da l'ova da Bernina

A survista